واکاوی — ۱۷ آبان ۱۴۰۵

نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، در سخن‌رانی خود در اتحادیه‌ی آکسفورد گفت مذاکرات برای جلوگیری از تشدید دوباره‌ی درگیری میان ایران و آمریکا ادامه دارد. به گفته‌ی او، هیات قطری در یک هفته پنج بار به تهران رفته و بعضی نشست‌ها تا ۱۸ یا ۲۰ ساعت طول کشیده است. این تلاش‌ها به یک یادداشت تفاهم انجامیده؛ اما اختلاف‌های اساسی را حل نکرده است.

محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی تاکید کرد که مذاکره با مقام‌های آمریکایی و آن‌چه «صداهای عقلانی در تهران» خواند، مانع گسترش بحران شده است. بااین‌حال، خود او تصریح کرد که کاهش خطر به معنای تحقق امنیت نبوده و هم‌چنان احتمال بازگشت درگیری وجود دارد. بنابراین، یادداشت تفاهم را نمی‌توان معادل توافق نهایی یا آتش‌بس پایدار دانست.

نخست‌وزیر قطر، پرونده‌ی هسته‌ای و امنیت کشتی‌رانی در خلیج فارس را از جمله مسایل فوری دانست و در عین حال گفت که نگرانی‌های امنیتی ایران باید هم‌زمان با نگرانی‌های کشورهای ساحلی بررسی شود. این تاکید، اختلاف را از معامله‌ای صرفا دوجانبه بیرون برده و دولت‌هایی که تردد دریایی و صادراتشان تحت تاثیر قرار گرفته را نیز وارد ماجرا کرده است.

او یادآور شد که مردم ایران و دیگر کشورهای منطقه هزینه‌ی سنگینی از درگیری‌های پیشین پرداخته‌اند و عملیات نظامی مجدد، مسایل حل ‌نشده را از میان نخواهد برد. این سخن، به‌ویژه در کنار تاکید بر ادامه‌ی تماس‌ها، فاصله‌ی میان موفقیت دیپلماتیک در مهار یک دور تشدید و حل سیاسی علت‌های بحران را روشن می‌کند.

در روایت نخست‌وزیر، امنیت منطقه بدون توافق‌های قابل اجرا، تضمین در برابر تهدید و گفت‌وگوی دولت‌های خلیج فارس و ایران برقرار نخواهد شد. او حتا امکان هم‌کاری اقتصادی پس از حل پرونده‌ی هسته‌ای را مطرح کرده است. امکانی که فعلا به نتیجه‌ی مذاکرات وابسته است.

منبع: قطر تریبون ـ شماره‌ی اصلی، ص. ۱ و ۱۶؛ «Qatar continues efforts to prevent new wave of escalation: PM».

مورنینگ استاندارد در گزارشی تحلیلی از اقتصاد ایران نوشته که پس از نه ماه جنگ، اقتصاد کشور هنوز فرو نپاشیده؛ اما این دوام به معنای سلامت اقتصادی نیست. تورم، سقوط ارزش ریال و کاهش قدرت خرید، هم‌زمان با محدود شدن تجارت خارجی، عرصه‌ی زندگی روزمره را تنگ کرده‌اند. نویسنده میان بقای دستگاه اقتصادی و توان معیشتی خانوارها تفاوت قایل شده است.

گزارش به برآوردهای دولت درباره‌ی تورم بالای مواد غذایی و کاهش شدید ارزش ریال در برابر دلار اشاره کرده است. جهش بهای کالاهای پایه موجب شده برخی رسانه‌های ایرانی قیمت اقلام خوراکی را روزانه در کنار نرخ ارز منتشر کنند. این نشانه‌ها یک مساله‌ی توزیعی را آشکار می‌کنند که طی آن، جریان درآمدهای دولتی برقرار مانده؛ اما دست‌مزد و پس‌انداز خانوارها به سرعت ارزش خود را از دست خواهد داد. درواقع، دولت با بی‌نواسازی هرچه بیشتر مردم، خود را حفظ می‌کند.

گزارش توضیح می‌دهد که بانک مرکزی با وجود فشار ارزی نرخ بهره را در سطح ۲۴ درصد ثابت نگه داشته است. هم‌زمان، دولت از گسترش استفاده از ابزارهای پرداخت الکترونیکی برای جبران کم‌بود قدرت خرید سخن گفته است. چنین تدبیری شاید خرید کوتاه‌مدت را آسان کند؛ اما به‌خودی‌خود قیمت کالا یا درآمد واقعی مردم را ترمیم نخواهد کرد.

در سمت دیگر ترازنامه، درآمد نفتی و برخی مسیرهای صادراتی، تا کنون توانسته‌اند برای حکومت منابعی فراهم کنند. بنا به باور نویسنده، هرچند عرضه‌ی ارز و فشار بازار به‌طور کامل مهار نشده، درآمد نفت به افزایش درآمدهای ارزی کمک کرده است. این تفاوت توضیح می‌دهد چرا موجودیت اقتصادی دولت می‌تواند پایدارتر از امنیت معیشتی جامعه باشد.

صنعت و معدن از خسارت و کم‌بود نهاده‌های وارداتی آسیب دیده‌اند و رشد اقتصادی، در برآوردهای مورد اشاره‌ی مقاله، به میزان زیادی از تحولات جنگ و صادرات تاثیر گرفته است. دولت، هم‌چنین به تجارت غیرنفتی و صادرات کالاهای با ارزش افزوده‌ی بالاتر امید بسته که مشخص نیست در سایه‌ی جنگ، این امید تا چه حد قابل تحقق باشد.

منبع: مورنینگ استاندارد ـ چاپ دهلی، ص. ۱۰؛ سونیتا ناتی، «Iran’s economy holds under growing strain».

پس از اعلام حملات محدود مجدد آمریکا به اهداف نظامی در حوالی جزیره‌ی قشم، سپاه پاسداران اعلام کرد محدودیت اعلام‌ شده‌ی پیشین درباره‌ی برد موشک‌های خود را کنار گذاشته است. روزنامه این موضع را در کنار اظهارات دونالد ترامپ و تحولات انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا قرار داده است. یعنی درست زمانی که شکست جمهوری‌خواهان انتظار تغییر سیاست واشنگتن را بالا برده بود.

ترامپ، حمله را اقدامی محدود توصیف نموده و از توضیح کامل درباره‌ی تصمیم‌های بعدی خودداری کرد. گزارش مورنینگ استاندارد به نقل از رسانه‌های ایران، به شنیده‌ شدن صدای انفجار در قشم، هنگام و اطراف بندرعباس اشاره کرده است. این گزارش‌ها درباره‌ی سطح خسارت یا همه‌ی پی‌آمدهای میدانی، اطلاعات مستقل و کاملی ارایه نکرده‌اند.

در تهران، مقام‌های سپاه تغییر سقف پیشین برد موشکی را بخشی از پاسخ به تهدیدهای تازه، اعلام کردند. روزنامه یادآوری می‌کند که نارضایتی از جنگ و هزینه‌های اقتصادی، یکی از عوامل فشار بر دولت ترامپ در انتخابات بوده است. بااین‌حال، نتیجه‌ی صندوق رای در فاصله‌ی کوتاه پس از انتخابات، هنوز مانع توسل دوباره‌ی دولت آمریکا به اقدام نظامی نشده است.

برای مردم مناطق درگیر و نیز اقتصادهای وابسته به عبور انرژی از خلیج فارس، هر دور تهدید و پاسخ، خطر بی‌ثباتی بیشتر را زنده می‌کند. مقاله شواهدی از توافق قطعی برای توقف برخوردها ارایه نداده و در مقابل، استمرار هم‌زمان فشار سیاسی داخلی در آمریکا و تنش نظامی خارجی را ثبت کرده است.

گره این تحول در شکاف میان پیام انتخاباتیِ نارضایتی از جنگ و استمرار تصمیم‌های اجرایی کاخ سفید است. با فقدان سازوکار سیاسی مشخص برای توقف درگیری، شکست انتخاباتی ترامپ به‌خودی‌خود تضمین کاهش خطر برای ایران یا منطقه نخواهد بود.

منبع: مورنینگ استاندارد ـ چاپ دهلی، ص. ۹؛ «Missile range limit lifted, says Iran after new US strike on Qeshm Island».

ارتش آمریکا از راه‌اندازی یک کارگروه جدید برای تشدید کنترل مبادلات مشمول محدودیت‌های ایران خبر داده است. گزارش منتشر شده در روزنامه‌ی گلف تایمز، بر فشار واشنگتن بر مسیرهای انتقال کالا تمرکز دارد. طرح در فضایی مطرح شده که جنگ و اختلال مسیرهای دریایی، پیش‌تر بخشی از شبکه‌ی دادوستد ایران را تحت فشار داده است.

به گزارش روزنامه، ماموریت اعلام‌ شده‌ی کارگروه جدید به نظارت بیشتر بر مبادلات و انتقال کالاهای مشمول محدودیت‌ها مربوط می‌شود. مقام‌های آمریکایی این سیاست را ابزار محدودسازی توان مالی و نظامی تهران توصیف کرده‌اند.

گلف تایمز یادآور شده که محدودیت‌ها تنها در مرزهای ایران متوقف نخواهند ماند و مسیرهای تجاری مرتبط با کشورهای همسایه و بنگاه‌های حمل‌ونقل را نیز درگیر خواهند کرد. در نتیجه، نهادهای آمریکایی تلاش خواهند کرد تا از جایگاه خود در شبکه‌های مالی و امنیتی برای اجرای محدودیت، بهره‌برداری کنند و در مقابل، شرکت‌های حمل‌ونقل، صادرکنندگان، واردکنندگان و مصرف‌کنندگان در کشور هدف با نااطمینانی بیشتری مواجه خواهند شد.

خبر با تداوم مخالفت‌های سیاسی در آمریکا نسبت به جنگ نیز هم‌زمان است. این هم‌زمانی نشان نمی‌دهد سیاست تشدید فشار حتما موفق یا پایدار خواهد بود؛ بلکه دو مسیر فشار نظامی و اقتصادی را در کنار هم ثبت می‌کند.

معیار سنجش این سیاست، تغییر واقعی در جریان تجارت و هزینه‌ای است که به بخش‌های مختلف جامعه منتقل می‌شود. تشدید محدودیت‌ها، حتا در صورت تحقق توافق سیاسی نیز بر دامنه‌ی زیان اقتصادی جامعه خواهد افزود.

منبع: گلف تایمز ـ شماره‌ی اصلی، ص. ۷؛ رویترز، «US seeks to tighten Iran trade blockade».

آژانس بین‌المللی انرژی هشدار داده که اختلال در گذار محموله‌های گاز طبیعی مایع از تنگه‌ی هرمز می‌تواند بازار جهانی گاز را در زمستان ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۷ با کم‌بود بیشتر روبه‌رو کند. این هشدار بر داده‌های کاهش بارگیری از قطر و امارات متکی بوده است.

در گزارش قطر تریبون آمده که بارگیری گاز مایع از قطر و امارات طی ماه‌های مارس تا اکتبر، در مقایسه با دوره‌ی مشابه سال پیش حدود ۶۰ میلیارد مترمکعب کم‌تر شده است. پروژه‌های تازه‌ی عرضه در نقاط دیگر جهان فقط بخشی از این افت را جبران کرده‌اند و تولید جهانی گاز مایع نیز کاهش یافته است.

آژانس اعلام کرده با ادامه‌ی محدودیت جدی عبور از هرمز در اواخر اکتبر، ممکن است عرضه‌ی جهانی در دوره‌ی نوامبر تا مارس، باز هم کاهش یابد..

مقاله، رابطه‌ی کاهش عرضه و فشار بر خریدهای زمستانی را روشن کرده است. دولت‌ها و شرکت‌های بزرگ خریدار، به‌دنبال تضمین محموله‌اند و حاشیه‌ی انعطاف بازار برای جبران کمبود محدود خواهد ماند.

بر این اساس، توافق بر سر امنیت تردد در تنگه‌ی هرمز، به معنای بازگشت قابل اطمینان جریان گاز، به عنوان شرطی برای پیش‌بینی‌پذیرشدن تامین انرژی و جلوگیری از انتقال بیشتر هزینه‌ی بحران به اقتصادهای مصرف‌کننده نیز هست.

منبع: قطر تریبون ـ شماره‌ی اصلی، ص. ۱۱؛ خبرگزاری ای‌ان‌آی، «Global gas supplies could tighten in winter amid Hormuz supply shock: IEA».

دولت آمریکا از تعیین جایزه‌ای تا سقف ۲۰ میلیون دلار برای دریافت اطلاعات درباره‌ی برنامه‌ی هسته‌ای ایران خبر داده است. گزارش روزنامه‌ی گلف تایمز، این تصمیم را در میانه‌ی جنگ و اختلاف‌های جاری درباره‌ی برنامه‌ی هسته‌ای مطرح کرده است.

در متن به برنامه‌ای در وزارت خارجه‌ی آمریکا اشاره شده که هدف رسمیش دریافت اطلاعات موردنظر دستگاه‌های آمریکایی است. هم‌زمان، مقام‌های دولت ترامپ بر ضرورت جلوگیری از دست‌یابی تهران به سلاح هسته‌ای نیز تاکید ورزیده‌اند.

گزارش، تنش میان خواست دولت آمریکا برای کنترل برنامه‌ی هسته‌ای و موضع اعلام‌ شده‌ی ایران در مخالفت با فشار خارجی را نیز بازتاب داده است. تعیین پاداش نه نشان می‌دهد اطلاعات تازه‌ای به دست آمده و نه ثابت می‌کند روند مذاکرات از میان رفته است.

این اقدام، وجه اطلاعاتی و امنیتی اختلاف را برجسته می‌کند. در کنار گفت‌وگوهای دیپلماتیک و تهدیدهای نظامی، دستگاه‌های دولتی آمریکا به دنبال راه‌های دیگری برای اثرگذاری بر پرونده‌اند؛ اما منبع شواهدی درباره‌ی کارآمدی واقعی اقدام تازه یا پی‌آمد عملی آن بر توان هسته‌ای ایران ندارد.

منبع: گلف تایمز ـ شماره‌ی اصلی، ص. ۸؛ خبرگزاری فرانسه، «US offers $20mn reward for info on Iran’s nuclear programme».

چند مقام و منبع نظامی یمنی به خبرگزاری فرانسه گفته‌اند قرار است هزاران نظامی سوری در عربستان و یمن مستقر شوند و شماری از نیروها نیز پیش‌تر به منطقه رسیده‌اند. یکی از منابع وابسته به شورای رهبری ریاست‌ جمهوری یمن، شمار نیروهای مورد توافق را حدود سه هزار نفر اعلام کرده است.

به گفته‌ی این منابع، توافق در جریان سفر احمد الشرع، رییس‌ جمهور سوریه، به ریاض شکل گرفته است. سفری که با امضای توافق‌های هم‌کاری، از جمله در حوزه‌ی دفاعی، هم‌راه بوده است. گزارش عمان دیلی آبزرور حاوی این است که بخشی از نیروهای مستقر در نوار مرزی در عملیات پهپادی علیه انصارالله نقش دارند. این ادعا به منابع نظامی یمنی نسبت داده شده است.

گزارش، هدف اعلام‌ شده‌ی اعزام را پشتیبانی از ائتلاف تحت رهبری عربستان در برابر انصارالله می‌داند. منازعه‌ی یمن در متن خبر با افزایش حملات انصارالله به خاک عربستان پس از فروپاشی آتش‌بس تابستانی پیوند خورده است. از این رو، انتقال احتمالی نیروها را نمی‌توان صرفا هم‌کاری دوجانبه‌ی ریاض و دمشق دانست؛ این اقدام به موازنه‌ی نظامی در جنگ یمن نیز مربوط است.

منبع: عمان دیلی آبزرور، ص. ۶؛ «Thousands of Syrian troops to deploy to Yemen, Saudi Arabia».