واکاوی | ۹ شهریور ۱۴۰۵

کانون برخورد بار دیگر خود تنگه‌ی هرمز است؛ نقطه‌ای که قدرت نظامی، انتقال انرژی و تجارت جهانی مستقیما با یک‌دیگر تلاقی کرده‌اند.

این حمله نشان می‌دهد «بن‌بست» نظامی هفته‌های گذشته به معنای پایان جنگ نبوده و دو طرف هم‌چنان می‌توانند از یک برخورد محدود دریایی به حمله مستقیم علیه خاک و پایگاه‌های یک‌دیگر برسند.

مساله‌ی محوری گزارش این است که قدرت تخریب نظامی با قدرت ساختن نتیجه‌ی سیاسی یکی نیست. شش ماه جنگ، خسارت‌هایی ایجاد کرده؛ اما هنوز سازوکاری که یکی از طرفین را وادار به پذیرش نظم پس از جنگ کند، دیده نمی‌شود.

طولانی‌شدن جنگ هزینه را از دولت‌های درگیر نیز فراتر برده است. نفت، حمل‌ونقل دریایی، بیمه، تجارت و تورم به کانال‌هایی تبدیل شده‌اند که از طریق آن‌ها جنگ به اقتصاد کشورهایی که در میدان نبرد حضور ندارند، تحمیل شده است.

مساله‌ی اصلی در این گزارش شکاف میان توانایی آمریکا برای وارد کردن خسارت و توانایی آن برای تولید نتیجه‌ی سیاسی است. فشار نظامی و اقتصادی گسترده شده؛ اما حتا تعریف «پیروزی» نیز در قبال ایران در پرده‌ای از ابهام باقی مانده است.

مهم‌ترین نکته‌ی گزارش همین تناقض است. نارضایتی گسترده از حکومت الزاما به معنای آمادگی جامعه برای هم‌راهی با تجاوز نیروهای خارجی نیست. جنگ می‌تواند هم‌زمان دستگاه حاکم را تضعیف کند و هم در میان بخشی از جامعه، برای همان حکومت حامیانی ایدئولوژیک بپرورد. به همین دلیل، تبدیل نارضایتی اجتماعی به تغییر سیاسی، روندی بسیار پیچیده‌تر از این تصور است که فشار نظامی خارجی به‌طور خودکار حکومت را ساقط خواهد کرد.

بازگشت طائب، نشان‌گر بازگشت به ابزارهایی است که جمهوری اسلامی پیش‌تر برای مهار اعتراض به کار گرفته است. آنچه حکومت از آن به‌عنوان «نفوذ دشمن» یاد می‌کند، در واقع هراس از خیزش‌های اجتماعی در برابر فشارهای متعدد اقتصادی است.

این بخش از سیاست تهران، عملی‌تر از شعار «وحدت جهان اسلام» است. امنیت کشتی‌رانی و پاک‌سازی مین مساله‌ای است که حتی دولت‌های دارای اختلاف سیاسی با ایران نیز ناچارند حول آن وارد مذاکره شوند.

اگر تهران بتواند امنیت تنگه‌ی هرمز را از یک ابزار فشار نظامی به سازوکار همکاری منطقه‌ای تبدیل کند، موقعیت چانه‌زنی‌اش در خلیج فارس تغییر خواهد کرد؛ اما حملات متقابل با آمریکا این مسیر را شکننده کرده است.

فشار بر ایران در اینجا از حوزه‌ی تحریم دوجانبه فراتر رفته و وارد نهادهای هماهنگی مالی جهان خواهد شد. یعنی واشنگتن در پی بسط هزینه‌ی رابطه‌ی اقتصادی با تهران است.

تناقض آنجاست که آمریکا برای جلب همکاری دیگران در انزوای ایران، هم‌زمان با اقدام‌های مالی یک‌جانبه‌اش، اعتماد همان شرکای اروپایی را نیز خدشه‌دار کرده است.

تهران می‌کوشد صورت‌بندی امنیتی منطقه را از رقابت میان ایران و کشورهای عربی، به تقابل مشترک جهان اسلام با اسراییل جا‌به‌جا کند.

فاصله‌ی میان چنین گفتمانی و مناسبات واقعی منطقه زیاد است. تمام دولت‌های خلیج فارس در مورد ایران، اسراییل و آمریکا، منافع و تهدیدهای یک‌سانی تعریف نمی‌کنند.

جنگ برای همه زیان اقتصادی تولید نمی‌کند. افزایش قیمت انرژی، سود تولیدکنندگان انرژی را افزایش داده است. بحث مالیات فوق‌العاده در واقع مناقشه بر سر این است که «رانت جنگ» در اختیار صاحبان سرمایه باقی بماند یا بخشی از آن به بودجه‌ی عمومی بازگردد.

ذخیره‌ی ارزی، نوعی بیمه‌ی حاکمیتی برای حفظ امکان واردات و کنترل بحران پولی است. جنگ نشان داده که در اقتصادهای وابسته به واردات انرژی، استقلال سیاسی تا چه اندازه به قدرت دست‌رسی دولت به دلار و ارزهای ذخیره وابسته مانده است.

سازمان شانگهای بیش از آنکه بلوکی هم‌گن باشد، صحنه‌ی رقابت پروژه‌های متفاوت اتصال اقتصادی‌ای نظیر کمربند و جاده چین، مسیرهای هند به آسیای مرکزی و کریدورهایی که چابهار و ایران در آن‌ها نقشی تعیین‌کننده دارند.

تناقض اصلی میان گفتار و ائتلاف سیاسی است. محکوم‌کردن خشونت آسان‌تر از رویارویی با نیروهایی است که دولت برای حفظ اکثریت پارلمانی به آن‌ها نیاز دارد.

تا زمانی که توسعه‌ی شهرک‌ها و فشار بر فلسطینیان، پشتوانه‌ی سیاسی رسمی داشته باشد، مرز میان «تندروی حاشیه‌ای» و سیاست عملی دولت مبهم باقی می‌ماند.

وجه مشترک این گزارش‌ها این است که خشونت‌ها در فضایی استمرار یافته‌اند که گسترش شهرک‌سازی، حضور نظامی و تصرف زمین در هم تنیده شده‌اند. در چنین ساختاری خشونت علیه فرد، به نوعی ابزار جابه‌جایی اجباری جمعیت و تغییر مالکیت زمین است.

گزارش حقوق بشری در کشمیر از رقابت دولت‌ها تفکیک‌پذیر نیست. هر طرف، در حالی که حساسیت مشابهی نسبت به انتقاد از عملکرد خود ندارد، تخلفات قلمرو طرف مقابل را برجسته می‌کند.

برای ارزیابی جدی وضعیت، باید میان استفاده‌ی سیاسی دولت‌ها از مساله‌ی حقوق بشر و نفسِ حقایق مربوط به نقض حقوق شهروندان تفکیک کرد. یکی وجود دیگری را بی‌اعتبار نمی‌کند.

هدف‌گرفتن انرژی یعنی تحمیل هزینه‌ی جنگ به بازتولید اجتماعی. قطع برق و سوخت، بیش از آن که ظرفیت نظامی را کاهش دهد، معیشت مردم را مختل می‌سازد. در جنگ، زیرساخت غیرنظامی عملا به بخشی از توان مادی دولت تبدیل می‌شود.

استمرار جنگ اوکراین، افزون بر مهمات خارجی، وابسته به اعتبار خارجی نیز هست. توان جنگی دولت به ظرفیت مالیاتی داخلی، وام و انتقال منابع از اقتصادهای متحد گره خورده و مرز میان سیاست بودجه و سیاست نظامی عملا از بین رفته است.

استراتژی روسیه به جای آن که بر پیروزی سریع استوار باشد، بر جنگ فرسایشی تکیه دارد. براساس تصورات مسکو، کافی است روسیه دیرتر از اوکراین به نقطه‌ی شکست برسد. این منطق توضیح می‌دهد چرا افزایش هزینه‌های داخلی الزاما به پایان جنگ منجر نشده است.

نقش روسیه در منطقه‌ی ساحل، از فروش صرف سلاح یا اعزام مستشاران نظامی به مداخله‌ای مستقیم‌تر گسترش یافته است. دخالت نیروهایش در بقای یک حکومت، نشان‌دهنده‌ی سطح بالای رابطه‌ی امنیتی مسکو با حکومت نیجر است.

رای ایسلند یادآوری می‌کند که «ادغام بیشتر» الزاما پاسخ خودکار جوامع کوچک به ناامنی جهانی نیست. کنترل منابع، به‌ویژه ماهی‌گیری، برای بخشی از رای‌دهندگان منفعتی مادی و قابل لمس‌تر از وعده‌های کلی ثبات اروپایی دارد.

واژه‌ی «کارآمدسازی» در بخش عمومی معمولا خنثی نیست. شاید به حذف مدیران و ساختارهای زائد منجر شود؛ اما می‌تواند پوششی برای کاهش بودجه و نیروی کار نیز باشد.

نقطه‌ی خطرناک، اتصال نارضایتی‌های واقعی درباره‌ی مسکن و خدمات عمومی به توضیح نژادی و مهاجرستیزانه برای این مشکلات است.

راست افراطی زمانی رشد می‌کند که بحران مادی وجود داشته باشد. آنان دست به دیگری‌سازی زده و مهاجران را علت چنان بحران‌هایی می‌دانند.

خود وزارت کشور تاکید کرده ازدواج اجباری به یک کشور، دین یا فرهنگ خاص محدود نیست؛ این نکته‌ای مهم در برابر تبدیل یک مساله‌ی حمایت از کودک به ابزار برچسب‌زنی ملیتی و حذف دلایل حقیقی آن است.

مدرسه در اینجا نقش نهاد شناسایی را نیز دارد. کاهش حضور کودک در نظام آموزشی می‌تواند هم‌زمان به معنای از دست رفتن یکی از مهم‌ترین کانال‌های کشف خشونت و اجبار باشد.

بازداشت خدمه پیش از روشن‌شدن علت نهایی، نشان می‌دهد تحقیقات از همان ابتدا مساله‌ی خطای انسانی یا نقص در ایمنی را جدی گرفته است.

در مسیرهای پرتردد گردش‌گری، رقابت برای سرعت و ظرفیت بدون نظارت سخت‌گیرانه می‌تواند هزینه‌ای بسیار فراتر از کاهش زمان سفر داشته باشد.

اما تصویر مشترک تمام آن روزنامه‌ها این است که نپال با یکی از بزرگ‌ترین فجایع طبیعی سال‌های اخیر روبه‌روست.

تمرکز تلفات در اطراف پروژه‌های برق‌آبی نشان می‌دهد زیرساخت توسعه در هیمالیا، بدون طراحی برای مخاطرات یخچالی و سیلاب‌های ناگهانی، خود به محل تمرکز آسیب تبدیل شده است.

پیوندزدن مستقیم مهاجر و پناهجو با حضور نیروی امنیتی، حتی بدون افزایش جرم، با این هدف انجام می‌شود که خودِ گروه مهاجر را به موضوع ترس عمومی تبدیل کند.

پیروزی راست افراطی تنها در تشکیل دولت توسط آن متجلی نمی‌شود. پذیرش زبان و اولویت‌هایش توسط رقبایش، نشان‌دهنده‌ی آن است که بخشی از پیروزی ایدئولوژیکش پیشاپیش رخ داده است.