واکاوی — ۳۰ شهریور ۱۴۰۵

عباس عراقچی، وزیر خارجه‌ی ایران، پیش از عزیمت به نیویورک برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل، قرار است توقف کوتاهی در قطر داشته باشد. تهران گفته در انتظار پاسخ آمریکا به شروطی است که از طریق قطر برای پایان دادن به جنگ منتقل کرده است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، به الجزیره گفته این شروط شامل پایان جنگ در همه جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌های ایران که از سوی آمریکا توقیف شده و پایان دادن به محاصره‌ی دریایی بنادر ایران است. عراقچی و مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور ایران، از جمله مقام‌های ایرانی هستند که برای حضور در نشست سازمان ملل ویزای آمریکا دریافت کرده‌اند.

این تحول نشان می‌دهد میانجی‌گری قطر صرفا به انتقال پیام سیاسی محدود نمانده و به مجرایی برای پیوند زدن سه عرصه‌ی متفاوت منازعه، از جمله عملیات نظامی، دست‌رسی به دارایی‌های مالی و آزادی کشتی‌رانی تبدیل شده است. هر یک از این سه حوزه بازیگران و سازوکارهای تصمیم‌گیری متفاوتی دارد و توافق بر سر یکی، ضرورتا به حل دو حوزه‌ی دیگر منجر نخواهد شد.

فایننشال تایمز گزارش داده که اختلال در حمل‌ونقل دریایی پس از جنگ، ایران را به انتقال بخش بیش‌تری از تجارت خارجی خود به مسیرهای زمینی واداشته است. پیش از جنگ، بیش از ۸۰ درصد تجارت دوطرفه ایران ـ حدود ۱۸۰ میلیون تن در سال ـ از بنادر جنوبی جابه‌جا می‌شد. اکنون صف کامیون‌ها در مرز بازرگان، در مقاطعی به حدود هفت کیلومتر رسیده است. تجارت دوجانبه ایران و ترکیه در نیمه‌ی نخست سال ۱۹ درصد افزایش یافته و به ۳.۲ میلیارد دلار رسیده است. واردات ایران از آن مرز نیز در پنج ماه منتهی به ۱۲ اوت ۲۵۰ درصد رشد کرده است. حدود ۵۰۰ کامیون در روز از ترکیه وارد ایران می‌شوند و ترافیک باری این گذرگاه نسبت به سال گذشته حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است.

این تغییر مسیر محدودیت‌های تازه‌ای ایجاد کرده است. مقام‌های بخش حمل‌ونقل ایران از معطلی‌های طولانی مدت در مرزها گفته‌اند. یک راننده‌ی ایرانی نیز از انتظار ۲۳ روزه در گذرگاه دوغارون افغانستان خبر داده است. بنادر خزر و خطوط ریلی به چین، روسیه و آسیای مرکزی بار بیش‌تری می‌گیرند، اما کم‌بود ظرفیت و پایین ‌رفتن سطح آب خزر مانع گسترش سریع آن‌هاست. مجیدرضا حریری، رییس اتاق بازرگانی ایران و چین، برآورد کرده انتقال تجارت ایران و چین از دریا به خشکی سالانه حدود ۱۸ میلیارد دلار هزینه اضافی ایجاد کند. هم‌زمان، صادرات غیرنفتی ایران در پنج ماه منتهی به ۲۲ اوت، ۲۸ درصد کاهش یافته و به ۱۵ میلیارد دلار رسیده و واردات نیز ۲۶ درصد پایین آمده و به ۱۷ میلیارد دلار محدود شده است.

استریتس تایمز گزارش داده که پس از حمله‌ی موشکی حوثی‌ها به ریاض، وزارت خارجه‌ی آمریکا هشدار داده ممکن است درگیری میان عربستان و حوثی‌های مورد حمایت ایران«به‌سرعت تشدید شود». عربستان اعلام کرد موشک پرتاب‌شده به سوی پایتخت ره‌گیری و منهدم شده است. به نوشته‌ی روزنامه، این نخستین بار از زمان ازسرگیری جنگ یمن بود که ریاض مستقیما هدف قرار می‌گرفت و هم‌زمان، دونالد ترامپ سفر آخر هفته خود به کمپ دیوید را کوتاه کرده و به کاخ سفید بازگشت. گزارش‌های رویترز نیز از رسیدن حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها به ریاض و دیگر نقاط عربستان و افزایش نگرانی نسبت به گسترش درگیری خبر داده‌اند.

سان در خبری جداگانه نوشته است ترامپ در اظهاراتی درباره‌ی ایران، سه راه را از جمله حمله‌ی نظامی تا سرنگونی کامل حکومت، ادامه‌ی فشار اقتصادی تا فروپاشی اقتصادی یا رسیدن به توافق، مطرح کرده است. این روزنامه، سخنان او را پس از ناکامی در رسیدن به توافق درباره تنگه‌ی هرمز گزارش کرده است. تهران نیز، بنا بر گزارش استریتس تایمز، درباره‌ی هر حمله‌ی آمریکا یا متحدانش هشدار داده و بازگشایی کامل تنگه‌ی هرمز را به اجرای شروط توافق آتش‌بس پیوند زده است.

لس‌آنجلس تایمز نوشته چین تا پایان سال گذشته ذخیره‌ی راه‌بردی نفت خود را به حدود ۱٫۴ میلیارد بشکه رسانده بود و اکنون بخشی از این ذخیره، هم‌راه با رشد خودروهای برقی و استفاده‌ی بیش‌تر از منابع جای‌گزین انرژی، فشار تقاضای چین بر بازار جهانی را کاهش داده است. گزارش، این عامل را یکی از دلایلی دانسته که افزایش قیمت نفت در شش ماه نخست جنگ ایران از بدترین پیش‌بینی‌های اولیه پایین‌تر مانده است.

بانکِ آو آمریکا در برآورد مورد استناد روزنامه، قیمت ۸۳ دلار برای هر بشکه در نیمه‌ی دوم سال را در سناریوی بازگشت تدریجی عبور کشتی‌ها در نظر گرفته؛ اما نوشته در صورت تداوم اختلال شدید در هرمز قیمت می‌تواند به ۹۵ تا ۱۲۰ دلار برسد و آسیب عمده به زیرساخت انرژی، جهش‌های موقتِ تا ۱۵۰ دلاری را ایجاد کند. هنگام انتشار گزارش، برنت حوالی ۱۰۰ دلار معامله می‌شده و در اواخر آوریل تا ۱۲۶ دلار بالا رفته بوده است.

دونالد ترامپ «قانون تحریم روسیه و ایران» را امضا کرده است. قانونی که اختیارات دولت آمریکا برای تحریم روسیه را گسترش داده، تحریم‌های موجود علیه ایران را امتداد خواهد بخشید و به رییس‌جمهور امکان می‌دهد بر کالاهای وارداتی از خریداران عمده نفت و گاز روسیه، تعرفه‌هایی تا ۱۰۰ درصد وضع کند. بیزنس استاندارد نوشته قانون مورد نظر ظرف ۳۰ روز اجرایی خواهد شد و پنج خریدار بزرگ انرژی روسیه در ۱۲ ماه پیش از تصویب را در معرض این سازوکار قرار خواهد داد؛ اما نرخ، دامنه و معافیت‌های تعرفه‌ای هم‌چنان در اختیار رییس‌جمهور خواهد بود. بنابراین، امضای قانون به‌خودی‌خود به معنای وضع فوری تعرفه‌ای جدید بر هند نیست.

هند یکی از خریداران عمده‌ی نفت روسیه است و در حال حاضر، مقام‌ها و فعالان تجاری هندی احتمال افزایش هزینه‌ی دست‌رسی به بازار آمریکا و امکان انتقال صادرات به بازارهای حاصل از توافق‌های تجارت آزاد را بررسی می‌کنند. فدراسیون سازمان‌های صادراتی هند، وضعیت را سیال توصیف کرده و اقتصاددانان مورد استناد بیزنس استاندارد گفته‌اند که تنوع‌بخشی بازارها می‌تواند بخشی از شوک احتمالی را جذب کند؛اما با توجه به سهم حدود ۲۰ درصدی آمریکا از صادرات هند، جای‌گزینی کامل این بازار دشوار است.

نتایج منتشرشده تا زمان چاپ دو روزنامه‌ی نویه تسورشر تسایتونگ و لس‌آنجلس تایمز، نشان می‌دهند حزب چپ آلمان در انتخابات برلین با حدود ۲۵٫۳ درصد آرا در رتبه‌ی نخست قرار گرفته و CDU با حدود ۱۹٫۱ درصد دوم شده است. در مکلنبورگ-فورپومرن، AfD حدود ۳۸ درصد آرا را به دست آورده و CDU به حدود پنج درصد سقوط کرده است. نتیجه‌ای که فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، آن را برای حزبش «فاجعه» توصیف نموده است. مرتس در عین حال گفته از برنامه‌ی اصلاحات اقتصادی دولت عقب‌نشینی نخواهد کرد.

در برلین، بحران مسکن یکی از محورهای اصلی کارزار حزب چپ بوده است. نویه تسورشر تسایتونگ نوشته ۸۵ درصد ساکنان شهر مستاجرند و حزب چپ بر طرح سلب مالکیت از شرکت‌های بزرگ مسکن تاکید کرده است. تشکیل دولت بعدی به مذاکرات ائتلافی وابسته بوده و گویا هنوز ترکیب ائتلاف روشن نشده است.

مقام‌های روسیه گفته‌اند مسکو در شب شنبه با بزرگ‌ترین حمله‌ی پهپادی ثبت ‌شده علیه پایتخت روبه‌رو شده است. سرگئی سوبیانین، شهردار مسکو، اعلام کرده پدافند هوایی ۴۵۰ پهپاد را هنگام نزدیک ‌شدن به پایتخت ره‌گیری کرده و وزارت دفاع روسیه شمار پهپادهای ره‌گیری‌شده در سراسر کشور را در همان شب ۱۱۱۰ فروند اعلام کرده است. چند پهپاد به پالایشگاه مسکو و مناطقی در حومه برخورد کردند و فعالیت فرودگاه‌های اصلی پایتخت نیز برای مدتی متوقف شد. مقام‌های محلی از کشته ‌شدن دست‌کم دو نفر خبر داده‌اند.

ولودیمیر زلنسکی گفته اوکراین در حملات اخیر از سامانه‌های ساخت داخل برای هدف قرار دادن زیرساخت‌هایی استفاده کرده که به گفته‌ی او منابع مالی جنگ روسیه را تامین می‌کنند. مقام‌های روسیه در مقابل، حمله را تلاشی برای اخلال در انتخابات پارلمانی توصیف کرده‌اند. توام با آن، حملات متقابل روسیه به زیرساخت‌های انرژی و مناطق شهری نیز ادامه یافته است. طرفین درباره‌ی امکان محدودسازی حمله به زیرساخت‌های انرژی نیز مواضع متفاوتی داشته‌اند.